Γιατί οι ΗΠΑ και το Ιράν μισούν ο ένας τον άλλον
Από τότε που η ισλαμική επανάσταση της χώρας έλαβε τέλος το 1979, η Δύση παρακολουθεί με προσοχή κάθε κίνηση αυτού του κρίσιμου έθνους στο κέντρο της Ασίας.
Η επανάσταση δημιούργησε διπλωματικά ρήγματα που συνεχίζονται μέχρι σήμερα, αναγκάζοντας το Ιράν και τις ΗΠΑ να βρεθούν σε ανεπανόρθωτα αντίπαλες πλευρές, σε βαθμό που τώρα, όχι μόνο κυριολεκτικά, βρίσκονται σε απόσταση ηπείρων.
Το 2018, ο Ντόναλντ Τραμπ αποσύρθηκε από μια αντιπυρηνική συμφωνία που υποστηρίχθηκε από την ΕΕ, την Κίνα και τη Ρωσία, με στόχο να σταματήσει το Ιράν από την ανάπτυξη βαλλιστικών όπλων, και επέβαλε εκ νέου κυρώσεις. Έκτοτε, το Ιράν συνεχίζει να προκαλεί τη Δύση με ενέργειες όπως η κατάσχεση δεξαμενόπλοιων.
Οι ενέργειες του κ. Τραμπ είναι ενδεικτικές των ανταγωνιστικών αισθημάτων που νιώθει η Ουάσιγκτον απέναντι στην Τεχεράνη και αντανακλούν την τακτική αναφορά του ιρανικού καθεστώτος στις ΗΠΑ ως τον «μεγάλο Σατανά».
Αλλά, τι συνέβη και προκάλεσε τόσο βαθιά διχόνοια μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν ;
Το φόντο
Οι ρίζες της ρήξης μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν ανάγονται πέρα από την επανάσταση. Πολλά από τα παράπονα του Ιράν αφορούν ξένες προσπάθειες χειραγώγησης των ηγετών του πριν από το 1979, συμπεριλαμβανομένου του Σάχη της χώρας, του ονόματος του βασιλιά του.
Κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η Αμερική συμμετείχε σε μια προσπάθεια Ηνωμένου Βασιλείου/Σοβιετικής Ένωσης να διατηρηθεί η ροή πετρελαίου προς τους Συμμάχους από το Ιράν και διατήρησε στενούς δεσμούς με τον κυβερνήτη της χώρας καθώς ξεκινούσε ο Ψυχρός Πόλεμος, φοβούμενη τις σοβιετικές φιλοδοξίες στην περιοχή.
Το 1953, φοβούμενη μια κομμουνιστική κατάληψη της εξουσίας και τους περιορισμούς στις μεταφορές πετρελαίου, η CIA ενώθηκε με την βρετανική MI6 στην ενορχήστρωση ενός πραξικοπήματος για την απομάκρυνση του πρωθυπουργού Μοχάμεντ Μοσαντέκ, ενός άνδρα που πολλοί Ιρανοί θεωρούν ήρωα επειδή αντιστάθηκε στην ξένη κυριαρχία.
Ήταν μια εποχή κατά την οποία οι ΗΠΑ και άλλα δυτικά έθνη ήταν παρανοϊκά για τους κινδύνους που έθετε στον τρόπο ζωής τους η πρόοδος του κομμουνισμού και η επέκταση του σοβιετικού μπλοκ.
Στα χρόνια που ακολούθησαν το πραξικόπημα, οι ΗΠΑ κράτησαν το Ιράν κοντά τους για να λειτουργήσουν ως προπύργιο ενάντια στις σοβιετικές φιλοδοξίες, παρέχοντας βοήθεια και, όπως λένε κάποιοι, εκπαίδευση στην μυστική αστυνομία του Σάχη, τη SAVAK.
Αυτό, σύμφωνα με τον πρώην Ιρανό αξιωματικό πεδίου της CIA, Γουίλιαμ Ντότι, άφησε «πολλούς Ιρανούς πιο πεπεισμένους από ποτέ ότι ο Σάχης και η χώρα τους ήταν απλώς μια κυριαρχία των Ηνωμένων Πολιτειών, υπό τη διοίκηση ή μέσω της CIA».
Μεταξύ εκείνων που ήταν θυμωμένοι με τη σχέση μεταξύ του Σάχη και των ΗΠΑ ήταν ένας συντηρητικός θρησκευτικός ηγέτης που ονομαζόταν Αγιατολάχ Ρουχόλα Χομεϊνί, ο οποίος κατέληξε να αναγκαστεί σε εξορία λόγω των απόψεών του.
Η επανάσταση
Τη δεκαετία του 1970, μια σειρά από ενέργειες του Σάχη και κακοδιαχειριζόμενα παγκόσμια οικονομικά γεγονότα συνωμότησαν για να κάνουν το καθεστώς του ολοένα και πιο αντιδημοφιλές.
Υπήρχε αυξανόμενη δυσαρέσκεια για το αδύναμο δικαίωμα του βασιλιά να κυβερνά (η οικογένειά του είχε αμφίβολα απονεμηθεί ο θρόνος τη δεκαετία του 1920).
Στην ολοένα και πιο πυρετώδη ατμόσφαιρα, ο ρόλος της SAVAK, η οποία λέγεται ότι είχε επίσης ισραηλινή βοήθεια για να συσταθεί, γινόταν ολοένα και πιο στο επίκεντρο.
Εν τω μεταξύ, παρά το γεγονός ότι ζούσε στο Ιράκ και αργότερα στο Παρίσι, ο Χομεϊνί είχε αποκτήσει ολοένα και μεγαλύτερη επιρροή σκιαγραφώντας το όραμά του για την εγκατάλειψη των σάχηδων και την διακυβέρνηση του Ιράν με βάση το ισλαμικό δόγμα.
Ενώ πολλές από τις ιδέες του διατυπώθηκαν σε βιβλία, αντίτυπα των κηρυγμάτων του λαθρεμπόρισαν σε κασέτες και πουλήθηκαν κατά χιλιάδες στις αγορές σε απλούς Ιρανούς, διαδίδοντας ευρέως την ιδεολογία του.
Το 1978, η δυσαρέσκεια μετατράπηκε σε διαμαρτυρίες, με πολλούς υποστηρικτές του Χομεϊνί στην πρωτοπορία. Αυτές συνάντησαν σθεναρή αντίσταση, με τους θανάτους διαδηλωτών να ρίχνουν λάδι στη φωτιά.
Όλο και περισσότεροι άνθρωποι σκοτώνονταν κατά τη διάρκεια συγκρούσεων, στις οποίες συμμετείχαν φοιτητές που υποστήριζαν μια σειρά από αντικυβερνητικά κίνητρα, καθώς και ο Χομεϊνί, και καθώς περνούσε η χρονιά, κηρύσσονταν απεργίες ως αντίδραση στον στρατιωτικό νόμο.
Σε απάντηση, ο Σάχης προσπάθησε να διορίσει νέα κυβέρνηση, ενώ ο στρατός, ο οποίος κλήθηκε να αντισταθεί στις διαμαρτυρίες, φάνηκε να διστάζει, καθώς πολλοί από τους απλούς στρατιώτες του υποστήριξαν την αντιπολίτευση.
Τον Ιανουάριο του 1979, με την κατάσταση ασφαλείας να επιδεινώνεται μέρα με τη μέρα, ο Σάχης παρέδωσε την εξουσία σε έναν νέο πρωθυπουργό και κατέφυγε με την οικογένειά του στην Αίγυπτο, για μια νέα ζωή στην εξορία.
Την 1η Φεβρουαρίου, ο Αγιατολάχ Χομεϊνί διαισθάνθηκε ότι η στιγμή ήταν η κατάλληλη και επέστρεψε στην Τεχεράνη για να τον υποδεχτούν πλήθη εκατομμυρίων ανθρώπων.
Ο προσωρινός πρωθυπουργός, Σαχπούρ Μπαχτιάρ, ήλπιζε να συνάψει συμμαχία με τον κληρικό, αλλά ήταν σαφές πού βρισκόταν η πραγματική εξουσία και ο Χομεϊνί ανακοίνωσε ότι θα ήταν αυτός που θα «διόριζε την κυβέρνηση».
Μέσα σε λίγες μέρες, το ιρανικό ραδιόφωνο ανέφερε ότι ο Μπαχτιάρ αγνοούνταν αφότου το σπίτι του είχε καεί, οι πυροσβεστικοί σταθμοί είχαν καταληφθεί και οι αστυνομικοί είχαν αναγκαστεί να φύγουν καθώς οι υποστηρικτές του Χομεϊνί πήραν τον έλεγχο.
Πολλοί στρατιώτες λιποτάκτησαν, αφήνοντας εγκαταλελειμμένα τα τανκς. Η μόνη αντίσταση που απέμεινε προήλθε από τα στρατεύματα της Αυτοκρατορικής Φρουράς, πιστά στον πρόσφατα απώντα Σάχη. Αλλά και αυτή σύντομα κατέρρευσε, αφήνοντας την επανάσταση ολοκληρωμένη, με περισσότερους από 200 νεκρούς.
Τα επακόλουθα
Δύο μήνες αφότου κατέλαβε την εξουσία με ένα κύμα λαϊκής υποστήριξης, ο Αγιατολάχ Χομεϊνί κήρυξε Ισλαμική δημοκρατία.
Ήταν το πρώτο στον κόσμο - ένα σύγχρονο έθνος-κράτος, με μια δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση, υποστηριζόμενη από μια μη εκλεγμένη ισλαμική θεοκρατία.
Πολλές από τις διαφορετικές ομάδες που είχαν συμμετάσχει στις λαϊκές επαναστάσεις ήταν αισιόδοξες ότι θα είχαν μια θέση στη νέα ιεραρχία. Αλλά, μέσα σε λίγους μήνες, κατέστη σαφές ποιος ήταν επικεφαλής.
Οι ΗΠΑ ήλπιζαν σε καλές σχέσεις μεταξύ του Υπουργείου Εξωτερικών και της νέας ισλαμικής κυβέρνησης. Απόρρητα αρχεία που αποχαρακτηρίστηκαν τα τελευταία χρόνια δείχνουν σημαντικές επαφές μεταξύ διπλωματών και της ομάδας του Χομεϊνί, συμπεριλαμβανομένου του ίδιου, πριν φύγει από το Παρίσι για την Τεχεράνη.
Αλλά, μέσα σε λίγες μέρες από το τέλος της επανάστασης, η κυβέρνηση του Τζίμι Κάρτερ, η οποία είχε δεχτεί τον Σάχη στις ΗΠΑ για θεραπεία καρκίνου, άρχισε να συνειδητοποιεί ότι μπορεί να υπάρχουν προβλήματα στο μέλλον.
Η αμερικανική πρεσβεία βανδαλίστηκε στις 14 Φεβρουαρίου και τον επόμενο Νοέμβριο μια ομάδα φοιτητών κατέλαβε το κτίριο και πήρε ομήρους τους 66 ενοίκους του.
Ένας από τους ηγέτες διάβασε μια δήλωση, λέγοντας: «Εμείς οι μουσουλμάνοι φοιτητές, οπαδοί του Ιμάμη Χομεϊνί, έχουμε καταλάβει την πρεσβεία κατασκοπείας της Αμερικής σε ένδειξη διαμαρτυρίας... Ανακοινώνουμε τη διαμαρτυρία μας κατά της Αμερικής για τη χορήγηση ασύλου και την απασχόληση του εγκληματία Σάχη, ενώ έχει στα χέρια της το αίμα δεκάδων χιλιάδων γυναικών και ανδρών σε αυτή τη χώρα».
Η κατάληψη της εξουσίας υποστηρίχθηκε από τον Χομεϊνί, προωθώντας τον Κάρτερ να ασκήσει πίεση στο νέο καθεστώς παγώνοντας τα ιρανικά περιουσιακά στοιχεία.
Σε απάντηση, ο Αγιατολάχ εξαπέλυσε μια έξαλλη επίθεση εναντίον των συγκεντρωμένων οπαδών του, δηλώνοντας: «Μην ξεχνάτε ότι οι ΗΠΑ είναι ο χειρότερος εχθρός σας. Μην ξεχάσετε να φωνάξετε: "Θάνατος σε εμάς"».
Εν μέσω του επαναστατικού ζήλου, δεν υπήρχε καμία όρεξη στο Ιράν για διαπραγματεύσεις και τελικά, 52 Αμερικανοί διπλωμάτες κρατήθηκαν για 444 ημέρες, με μια αποτυχημένη αποστολή διάσωσης στην πορεία να έχει ως αποτέλεσμα τον θάνατο οκτώ στρατιωτικών.
Οι ΗΠΑ διέκοψαν τις διπλωματικές σχέσεις με το Ιράν το 1980 και δεν τις αποκατέστησαν ποτέ.
Συνεχιζόμενες επιπτώσεις
Ενώ Αμερικανοί διπλωμάτες κρατούνταν ακόμη όμηροι στην Τεχεράνη, τον Σεπτέμβριο του 1980, οι ιρακινές δυνάμεις εισέβαλαν στο Ιράν, επικαλούμενες την αδυναμία του Ιράν να τηρήσει μια συμφωνία για τα σύνορα. Μέχρι το 1982, το Ιράν είχε αντεπιτεθεί, ανακτώντας την περιοχή που είχε αρχικά καταλάβει το Ιράκ και προχωρώντας προς την ιρακινή πόλη της Βασόρας.
Οι ΗΠΑ, τρομοκρατημένες από την πιθανότητα οι Ιρανοί να νικήσουν το Ιράκ και να προχωρήσουν στην κατάληψη άλλων πλούσιων σε πετρέλαιο συμμάχων της Μέσης Ανατολής, άρχισαν να υποστηρίζουν το καθεστώς του Σαντάμ Χουσεΐν και κανόνισαν την εισαγωγή όπλων που δεν κατασκευάζονταν στις ΗΠΑ, σύμφωνα με διάφορες πηγές.
Στην αρχή της ιρανικής επανάστασης, οι ΗΠΑ είχαν σταματήσει μια αποστολή όπλων που είχε πληρώσει το καθεστώς του Σάχη, προκαλώντας περαιτέρω μνησικακία μεταξύ των διαδόχων του.
Το 1983, δύο ξεχωριστές επιθέσεις εναντίον της αμερικανικής πρεσβείας και ενός στρατώνα ειρηνευτικών δυνάμεων των ΗΠΑ στη Βηρυτό σκότωσαν συνολικά 362 άτομα, ενώ μια άλλη επίθεση σε γαλλική βάση σκότωσε 58 στρατιώτες. Την ευθύνη για τις επιθέσεις ανέλαβε μια προηγουμένως άγνωστη σιιτική ισλαμιστική ομάδα που ονομάζεται Οργάνωση Ισλαμικού Τζιχάντ, αλλά πολλές πηγές έχουν κατηγορήσει το Ιράν ότι βρίσκεται πίσω από αυτές.
Πέντε χρόνια αργότερα, αφότου οι ΗΠΑ στάθμευσαν το ναυτικό τους στον Περσικό Κόλπο για να προστατεύσουν τη ναυτιλία από τον συνεχιζόμενο πόλεμο Ιράν-Ιράκ, ένα επιβατικό αεροσκάφος της Iran Air καταρρίφθηκε πάνω από τα ιρανικά χωρικά ύδατα από πύραυλο εδάφους-αέρος που εκτόξευσε το USS Vincennes στα Στενά του Ορμούζ.
Οι ΗΠΑ δήλωσαν αργότερα ότι το πλοίο του αμερικανικού ναυτικού είχε λανθασμένα πιστέψει ότι το αεροσκάφος ήταν επιθετικό πολεμικό αεροσκάφος, αλλά ποτέ δεν ζήτησαν συγγνώμη. Το Ιράν κατηγόρησε τις ΗΠΑ για αμέλεια.
Την ίδια χρονιά, το 1988, η πτήση 103 της Pan Am εκτοξεύτηκε από τον ουρανό πάνω από το Λόκερμπι της Σκωτίας, μια τρομοκρατική ενέργεια για την οποία κάποιοι έχουν αποδώσει στο Ιράν.
Παρά την επιδείνωση των σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών, υπήρξαν στιγμές που φαινόταν ότι ήταν σε θέση να συνεργαστούν, αν και υπό αμφιλεγόμενες συνθήκες.
Το 1986, ήρθαν στο φως στοιχεία που αποδείκνυαν ότι μια φατρία της κυβέρνησης Ρίγκαν είχε κανονίσει να στείλει ανταλλακτικά όπλων στο Ιράν, παρά το εμπάργκο όπλων που είχε επιβάλει η Ουάσινγκτον, με αντάλλαγμα τη βοήθεια του Ιράν στην απελευθέρωση των Αμερικανών ομήρων που κρατούνταν στον Λίβανο.
Οι όμηροι κρατούνταν από μια σιιτική μαχητική ομάδα που ονομάζεται Οργάνωση Ισλαμικού Τζιχάντ, η οποία ήταν σύμμαχος της Χεζμπολάχ και προέκυψε από τη σύγκρουση στο νότιο Λίβανο.
Κατηγορίες για τρομοκρατία
Οι ΗΠΑ είχαν χαρακτηρίσει το Ιράν ως Κράτος Χορηγό της Τρομοκρατίας το 1984, αρχικά για την υποστήριξή του προς τη Χεζμπολάχ και άλλες ένοπλες ομάδες και αργότερα για την υποστήριξή του προς τη Χαμάς. Τόσο η Χεζμπολάχ όσο και η Χαμάς έχουν χαρακτηριστεί τρομοκρατικές ομάδες από πολλά έθνη, συμπεριλαμβανομένου του Ηνωμένου Βασιλείου.
Έκτοτε, με τη συνεχή υποστήριξη των ΗΠΑ προς το Ισραήλ, κατηγορεί το Ιράν ότι συνεχίζει να βοηθά τη Χεζμπολάχ και τη Χαμάς στις επιθέσεις τους εναντίον Ισραηλινών.
Το Ιράν απάντησε αρνούμενο κάθε εμπλοκή σε «σχεδίες» και κατηγόρησε τις δυτικές χώρες, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ, ότι υποστηρίζουν ομάδες ή άτομα που θεωρεί τρομοκράτες, συμπεριλαμβανομένου του Σαντάμ Χουσεΐν.
Ο Μπιλ Κλίντον πήγε ένα βήμα παραπέρα από τον Ρίγκαν, αποκαλώντας το Ιράν «κράτος-αδίστακτο».
Ο Τζορτζ Μπους ανέβασε ακόμη περισσότερο τη ρητορική του κατατάσσοντας το Ιράν ως μέρος ενός «άξονα του κακού», κρατών που όχι μόνο υποστήριζαν την τρομοκρατία αλλά επιδίωκαν και όπλα μαζικής καταστροφής.
Τα στοιχεία των ΗΠΑ για ένα ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα λέγεται ότι προήλθαν από αποστάτες, δορυφορικές εικόνες και αργότερα από παρακολούθηση από μη επανδρωμένα αεροσκάφη.
Καθώς η διαμάχη για τις πυρηνικές δραστηριότητες της χώρας κλιμακωνόταν, με πολυάριθμες κυρώσεις να επιβάλλονται στις ιρανικές δραστηριότητες, ο πρόεδρός της Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ χαρακτήρισε τους κατήγορους του Ιράν «διανοητικά καθυστερημένους».
Μόνο όταν ολοκληρώθηκε το Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης τον Ιούλιο του 2015, άρχισαν οι εντάσεις να υποχωρούν για λίγο.
Τώρα, οι σχέσεις δεν ήταν ποτέ χειρότερες.
Πρόσφατες δημοσκοπήσεις έχουν καταδείξει τον βαθμό στον οποίο οι σχέσεις έχουν επιδεινωθεί σταθερά μεταξύ των πληθυσμών τους.
Μια δημοσκόπηση του BBC World Service το 2013 διαπίστωσε ότι το 87% των Αμερικανών βλέπουν το Ιράν κυρίως αρνητικά. Μια δημοσκόπηση το 2018 που διεξήχθη από ένα τμήμα του καναδικού ομίλου People Analytics διαπίστωσε ότι το 81% των Ιρανών είχε μια πολύ ή κάπως αρνητική άποψη για τις ΗΠΑ.
